TƯ TƯỞNG, QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ VẤN ĐỀ DÂN SỐ

07/10/2025

Vấn đề dân số là một trong những nội dung lớn gắn liền với sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ quan tâm đến độc lập, tự do, hạnh phúc của nhân dân mà còn đặc biệt chú trọng đến yếu tố con người, trong đó có dân số và chất lượng dân số. Tư tưởng của Người về vấn đề này vừa có giá trị lịch sử, vừa có ý nghĩa định hướng cho giai đoạn đổi mới hiện nay.

Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn gắn liền với mục tiêu giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, hướng đến sự phát triển toàn diện, bền vững của con người Việt Nam. Trong quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, gia đình không chỉ được hiểu theo nghĩa hẹp, với tư cách là hạt nhân, tế bào, đơn vị cơ sở của xã hội, mà còn được hiểu theo nghĩa rộng; đó là gia đình của một tập thể, rộng hơn nữa, đồng bào cả nước, là hệ thống các nước XHCN đều là anh em trong một đại gia đình. Tư tưởng đổi mới này của Người không chỉ nhằm xóa bỏ những tàn dư lạc hậu, lỗi thời của ý thức hệ phong kiến về hôn nhân và gia đình, mà còn nhằm xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và sự nghiệp đấu tranh thực hiện hòa bình thống nhất nước nhà.

Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần khẳng định “dân là gốc”, “muôn việc thành công hay thất bại đều do dân”. Dân số gắn với nâng cao chất lượng: Người nhấn mạnh “phải làm cho dân có ăn, có mặc, được học hành”. Điều đó hàm ý không chỉ quan tâm số lượng mà phải chú trọng nâng cao chất lượng dân số. Năm 1946, trong buổi nói chuyện với đồng bào Hà Nội, Hồ Chí Minh nhắc lại mong muốn “ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành”. Câu nói ấy khẳng định tầm nhìn của Người: dân số chỉ thực sự là sức mạnh khi mỗi con người được bảo đảm quyền cơ bản. Trong kháng chiến chống Pháp, khi đi thăm bộ đội, Hồ Chí Minh thường hỏi: “Các chú ăn có no không? Có được học chữ không?”. Điều này cho thấy Người coi việc chăm lo sức khỏe, tri thức cho con người là nền tảng để dân số đông trở thành nguồn lực quốc gia. Trong thư gửi thanh niên năm 1947, Người căn dặn: “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không... chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”. Đây là minh chứng cho tư tưởng dân số gắn với nâng cao dân trí.

Chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình thay đổi theo thời gian. Trong giai đoạn chiến tranh (1945-1975), quan điểm dân số gắn với sức mạnh dân tộc, dân số được xem là nguồn lực quan trọng để xây dựng quân đội, phát triển lực lượng lao động. Giai đoạn 1975-1999, bắt đầu đặt vấn đề kế hoạch hóa gia đình; sau đổi mới 1986, tốc độ tăng dân số trở thành “sức ép” lớn đối với phát triển, Việt Nam ra “Pháp lệnh Dân số” lần đầu tiên, khẳng định KHHGĐ là chính sách quốc gia với khẩu hiệu phổ biến: “Mỗi cặp vợ chồng chỉ nên có 1 – 2 con”. Giai đoạn 2000-2010, Việt Nam ban hành Pháp lệnh Dân số (sửa đổi) năm 2003, tập trung không chỉ vào giảm sinh mà còn nâng cao chất lượng dân số (chăm sóc sức khỏe sinh sản, phòng bệnh di truyền, nâng cao tầm vóc, thể lực); trong đó Đại hội lần thứ X của Đảng (2006) dùng cụm từ “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”. Giai đoạn 2011 – nay, chính sách chuyển trọng tâm sang chất lượng và cơ cấu dân số; hiện tại tập trung ổn định quy mô, duy trì mức sinh thay thế, giải quyết mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng với già hóa dân số.

Hiện nay, vấn đề già hóa dân số, di cư, mất cân bằng giới tính khi sinh là những thách thức mới. Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh giúp định hướng chính sách dân số phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân số không chỉ dừng lại ở số lượng mà còn nhấn mạnh chất lượng, coi con người là trung tâm của mọi chiến lược phát triển. Trong thời kỳ đổi mới, vận dụng tư tưởng ấy giúp Việt Nam khai thác hiệu quả nguồn lực dân số, đồng thời giải quyết những thách thức mới, hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh.